دربارهء خوارج و برداشت‌هاى سوء آنان از قرآن سخن به ميان آمد ، وى اظهار داشت كه اين گروه به محكمات قرآن ايمان دارند ، ليكن هلاكت آنها در متشابهات است . « 1 » خوارج قرآن را برحسب فهم ساده و اجتهاد ناقص خويش تفسير مىكردند . از آرايى كه در زمينه اصول و فروع ابراز داشته‌اند ، سطحىنگرى و قشرى بودن آنها به خوبى هويداست . « 2 » براى تثبيت افكار و گرايش‌هاى سياسى و مذهبى خود به ظواهر قرآن تمسك مىجستند . بارزترين اعتقاد آنان تكفير اهل معصيت با استناد به قرآن بود و بر همين اساس مخالفان خود را كافر مىدانستند . « 3 » با گذشت زمان ، فرقه‌ها و مذاهب ديگرى نيز با تكيه بر آموزه‌هاى قرآن و احاديث به تفكر خود رسميت بيشترى بخشيدند كه نشانى از آنها به شكل رسمى در دوران صحابه و تابعان نبود . مكتب معتزله نيز حركتى بود براى توجيه عقلى عقايد دينى كه با تمسك به آيات قرآن به ترويج عقايد خود مىپرداختند . مهم‌ترين مسائلى كه معتزله مطرح مىكردند عبارت بود از : صفات خدا ، جبر و اختيار ، حدوث و قدم قرآن ، امتناع رؤيت خدا ، عدل الاهى ، وعد و وعيد ، المنزلة بين المنزلتين و امر به معروف و نهى از منكر ، كه در همهء موارد براساس آيات قرآن ، عقايد خود را تثبيت مىكردند . « 4 » حدود دو قرن بعد از شكل‌گيرى اعتزال ، مكتب اشعرى در تقابل با عقل‌گرايى افراطى معتزله ، پايه‌ريزى شد . شعار

--> - السلف ، به كوشش فواز احمد زمرلى ؛ رسائل فى التوحيد و العدل ، به كوشش محمد عماره ؛ مجموعة كتب و رسائل الامام المرتضى محمد بن يحيى الهادى ، تحقيق عبد الكريم احمد جدبان ؛ مجموعة كتب و رسائل الامام محمد بن القاسم الرسى ؛ و نيز كتاب ، تاريخ علم الكلام فى الاسلام . ( 1 ) . طبرى ، ابن جرير ، جامع البيان فى تفسير القرآن ، ج 6 ، ص 198 ، زهدى جار اللّه ، المعتزله ، ص 95 - 107 . ( 2 ) . اشعرى ، ابو الحسن ، مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلين ، ج 1 ، ص 49 - 68 . ( 3 ) . برخى از استنادهاى آنها را به آيات قرآنى در تكفير اهل معصيت بنگريد : ابن ابى الحديد ، شرح نهج البلاغه ، ج 2 ، ص 393 - 333 ؛ همان ، ج 4 ، ص 81 - 74 . ( 4 ) . نك : زهدى جار الله ، همان ، ص 59 - 112 .